शरद ऋतूमध्ये सूर्याच्या प्रखरतेमुळे बाह्य वातावरणातील उष्णता वाढते.याचा अतिशय अनुकूल परिणाम होतो, तो आपल्या पचनशक्तीवर ! पावसाळ्यात कमी झालेली पचनशक्ती या काळात वाढायला सुरुवात होते. साहजिकच त्यामुळे अन्नाचे चांगले पचन होऊन शरीराची ताकद वाढण्यास हातभार लागतो. याच काळात सूर्याचे दक्षिणायन म्हणजेच सूर्य उत्तर गोलार्धातून दक्षिण गोलार्धात जाण्यास सुरुवात होते. याचाही उपयोग शरीराची ताकद वाढण्यास निसर्गत:च होत असतो. एकूणच शरीराला व पचनशक्तीला बल देणारा हा ऋतू आहे, असे म्हणता येईल.
या सर्वच दृष्टीने भात, ज्वारी, गहू यांचा आहारात उपयोग करायला हवा. मुगाचे सगळे पदार्थ म्हणजेच मुगाचे वरण, मुगाची खिचडी, मुगाचे लाडू या ऋतूमध्ये हितकर असतात. मटकी, मटार यांचाही आहारात समावेश असावा. हरभरा हा सुद्धा पित्त कमी करणारा उत्कृष्ट पदार्थ. यासाठीच हरभऱ्याची डाळ खाण्यात असावी. हरभऱ्याची डाळ, गहू आणि गूळ यांपासून तयार केली जाणारी ‘पुरणपोळी’ पक्वान्न म्हणून या ऋतूत अतिशय योग्य असते. पुरणपोळीबरोबर दूध, साजूक तूप मुक्तहस्ते उपयोग करावा. अशा प्रकारे पुरणाची पोळी घेतल्याने पित्त कमी होतेच, शिवाय ती गोड असल्याने शरीराची ताकदही वाढते. नवरात्रीला देवीच्या नैवेद्यासाठी ‘पुरणपोळी’च केली जाते ती यासाठीच. अर्थात सगळेच गोड पदार्थ पित्त कमी करणारे, शरीराची ताकद वाढवणारे असल्यामुळे अशा इतर पदार्थांचाही उपयोग जरूर करावा.
गोड पदार्थांप्रमाणेच कडू, तुरट चवीचे पदार्थही पित्त कमी करतात. म्हणूनच कार्ल्याची भाजी, कढीलिंब, हळद, कवठ यांसारखे पदार्थही आहारात असावेत. पिकलेली व गोड अशी चिक्कू, केळी, सफरचंद, संत्री, मोसंबी यांसारखी फळेही या ऋतूत उपयुक्त आहेत. आंबट चवीचे पदार्थ पित्त वाढवतात. म्हणून यांचा उपयोग टाळावा. अर्थात याला अपवाद आहे, लिंबू, आमसूल यांचा. लिंबाचा रस, लिंबू सरबत यांचा भरपूर उपयोग करण्यास हरकत नाही. आवळा हासुद्धा आंबट असला, तरी पित्तशामक म्हणून उत्कृष्ट काम करतो. याचसाठी आवळ्याचे चूर्ण, आवळा सरबत घ्यावे. आवळ्यामध्ये साखर घालून तयार केला जाणारा ‘मोरावळा’ जरूर घ्यावा. मोरावळ्याप्रमाणेच गुलकंद हा देखील या ऋतूत हितावह आहे. या हीटच्या काळात दूध, साजूक तूप याप्रमाणेच गोड, ताजे ताक, लोणी यांचाही अवश्य उपयोग करावा.
तिखट पदार्थ पित्त लगेच वाढवतात. म्हणूनच हिरवी मिरची, गरम मसाला यांसारखे पदार्थ कमी वापरावेत. मिरे, हिंग, तळलेले पदार्थही जपून सेवन करावेत. सगळेच मसाल्याचे पदार्थ या काळात काळजीपूर्वक घ्यावेत. पावसाळ्यात अत्यंत उपयुक्त असणारा लसूण या ऋतूत अल्पच वापरावा. म्हणून मिरे, लसूण अशा पदार्थांऐवजी धने, जिरे, कढिलिंब, कोथिंबीर हे पदार्थ वापरावेत. कारण हे पदार्थ अन्नाला चव आणतात व पित्तही कमी करतात. या काळात ब्रेड, इडली, ढोकळा, डोसा असे आंबवलेले पदार्थही शक्यतो टाळावेत. त्याचप्रमाणे शिळे पदार्थ, दही यांचाही वापर टाळायला हवा. पित्त वाढू नये म्हणून लोणचेसुद्धा कमी प्रमाणात घ्यावे. वापरायचे झाल्यास कैरीच्या लोणच्यापेक्षा लिंबाचे लोणचे किंवा ओली हळद व लिंबू यांपासून बनवलेले लोणचे वापरणे चांगले. स्वयंपाकात करडई तेल वापरू नये. कारण ते अतिशय पित्त वाढवणारे आहे.
अन्न सेवन करताना खूप गरम असू नये. तसेच जेवताना नेहमी दोन घास कमी खावेत. दोन घास कमी खाल्ल्याने पचनशक्तीवर फार ताण येत नाही. पिण्याचे पाणी वाळा घालून गार करून प्यावे. दिवसभरचा उकाडा कमी करण्यासाठी पंखे, एअरकंडिशन यांचा उपयोग करावा. नागरमोथा, कचोरा, चंदन, उशीर अशा शीतल औषधांचा लेप शरीरावर करणे उपयुक्त ठरते. उकाडा कमी करण्यासाठी पोहण्याचा व्यायाम योग्य असतो. आंघोळीसाठी देखील गार पाणी वापरावे. उन्हाचा त्रास कमी व्हावा म्हणून सुती, रेशमी व सैलसर कपड्यांचा उपयोग करावा.
रात्रीच्या मनोहारी चांदण्याचा या ऋतूत भरपूर आनंद घ्यावा. अशा प्रकारे आहार-विहार ठेवला, तर ऑक्टोबर हीटचा फारसा त्रास होत नाही. त्यामुळे शरीर व मन दोन्ही तंदुरुस्त राहतात. आगामी दिवाळीच्या स्वागतासाठी !
डॉ . मयुरेश आगटे