उन्हाळा संपवून पावसाळ्याकडे वळण्याअगोदर आपण थोडसं वेगळं वळण घेणार आहोत, ते ‘वटपौर्णिमेचं’ ! आपल्या पतिराजांना उदंड आयुष्य मिळावं आणि हाच पती जन्मोजन्मी मिळावा म्हणून दिवसभर उपास करायचा. वडाला दोरे गुंडाळून पूजा करायची असे सर्व सोपस्कार ‘सौभाग्यवती’ या दिवशी पार पाडतात. वर्षानुवर्षे चाललेल्या ‘सौभाग्यवती स्पेशल’ अशा या परंपरेविषयी आपण आता चर्चा करणार आहोत.
मी मुद्दामच ‘सौभाग्यवती स्पेशल’ असा उल्लेख केला. कारण कोणी पतीने हे ‘व्रत’ आचरण केले असं ऐकलं नाही किंवा पाहिलेलंही नाही. वटपौर्णिमा फक्त स्त्रीवर्गानेच करावी असा कुठे कायदा आहे का ? हल्लीचा काळ स्त्री-पुरुष समानतेचा असं आम्ही रोज कुठे ना कुठे वाचतो, ऐकतो. घर उभं करण्यात पतीएवढाच पत्नीचाही सगळ्या अर्थाने हातभार असतो. संसार दोघांचा; संसारातील सुख-दुःखं दोघांची ! प्रेमाची ओढ ही दोघांमध्ये सारखीच. मग जसं पत्नी नवऱ्याच्या दीर्घायुष्याकरता प्रार्थना करते, पुढील जन्मीही हाच नवरा मिळावा अशी इच्छा व्यक्त करते; तसं नवऱ्याने आपल्या सहचारिणीकरता का करू नये ?
एखादे ‘पतिमहाराज’ व्यसनी किंवा कुटुंबाच्या कर्तव्याबाबत जाणीवशून्य असतील, तर हे व्रत करताना पत्नीला प्रेम वाटत असेल की यातना ? मुळात वडाचा आणि पतीचं आयुष्य याचा संबंध काय ? की ‘पतिव्रता’ या नावाखाली सगळी जबाबदारी स्त्रीवर टाकून आपली परंपरा मोकळी झाली ? आजची २१व्या शतकातली पत्नी पतीएवढीच सबला असताना तिनं ‘एकटीनचं’ हे व्रत आचरणे हा केवळ बौद्धिक नव्हे, तर ‘भावनिक’ विरोधाभास देखील आहे, असं नाही तुम्हांला वाटत ?
मित्रांनो, वटपौर्णिमेच्या निमित्ताने असे सगळे मनात आलेले विचार तुमच्याशी बोलावेसे वाटले. मी मांडलेले हे प्रश्न तुम्हांलाही पडले असतील कदाचित ! तुमचा • समज झाला असेल की, हा विषय ‘आयुर्वेद’ नसून, ‘स्त्री-पुरुष समानता’ इत्यादी तत्सम स्वरूपाचा आहे की काय ? पण, तसं काही नसून मी आयुर्वेदाविषयीच लिहितो आहे. कारण हे व्रत केवळ स्त्रियांनी करण्यामागे आयुर्वेदाचे शास्त्र उभे आहे, याची किती लोकांना कल्पना आहे ? शेकडो वर्षांपूर्वीचा सत्यवान-सावित्रीचा काळ असो किंवा सध्याचा संगणकयुगाचा काळ असो, आजही घराचे घरपण प्रामुख्याने स्त्रीवरच अवलंबून आहे, यात कोणाचंच दुमत नसावं. घरातल्या लहान-थोर सगळ्या घटकांना धरून ठेवणारी, सर्व परिस्थितीमध्ये जिव्हाळ्याने सांभाळणारी ‘स्त्री’ ! तिच्या हसऱ्या आणि समाधानी चेहऱ्यावर संपूर्ण घराचं समाधान अवलंबून असतं. म्हणूनच ती सुखी, समाधानी असणं अतिशय महत्त्वाचं ! तिची प्रकृती उत्तम असणं हा यातलाच एक महत्त्वाचा पैलू ! निसर्गानं स्त्रीला सृजनशीलतेची अलौकिक देणगी बहाल केली आहे. ही सृजनक्षमता आणि या क्षमतेशी निगडित असणारे गर्भाशयासारखे अवयव स्त्रीदेहाचे ‘विशेष अवयव’ आहेत. त्यांची प्राकृत स्थिती ‘स्त्री’च्या दृष्टीने महत्त्वाची !
या पार्श्वभूमीवर आता आपण ‘वड’ या हिरव्यागार वृक्षाचा विचार करू. आयुर्वेदाने वडाचे अनेक गुणधर्म वर्णन केले आहेत. त्यात जुलाब, उलट्या, त्वचारोग इत्यादी रोगांचा समावेश होतो. या रोगांप्रमाणेच वडाचा उत्तम उपयोग होतो, गर्भाशयासारख्या स्त्रीविशिष्ट अवयवांवर ! गर्भाशयातून अनियमित रक्तस्राव होणे, अंगावर पांढरे जाणे अशा आजारात वडाच्या सालीचा काढा उपयोगी ठरतो. गर्भाशयाची सूज कमी करण्यासाठीदेखील सालीचा काढा उपयुक्त आहे. महिलांमध्ये वारंवार गर्भपात होत असेल तर तो थांबवण्यासाठी साल उपयुक्त ठरते. गर्भाशयात गर्भ टिकून राहण्यासाठी वडाच्या कोंबाचा उपयोग होतो.
‘सौंदर्य’ ही निसर्गाने स्त्रीला बहाल केलेली आणखी एक देणगी ! वडाच्या पारंब्या यासाठी उपयोगी पडतात. पारंब्यांनी सिद्ध केलेले तेल केशवर्धनासाठी गुणकारी आहे. अशा रीतीने गर्भाशयाचे आरोग्य, गर्भधारणा, गर्भाची वाढ, सौंदर्यवर्धन या सगळ्या दृष्टिकोनातून वटवृक्ष स्त्रीवर्गाला महत्त्वाचा आणि आरोग्यदृष्टीने जवळचा आहे.
असे अनेक गुणधर्म असणाऱ्या अनेक वनस्पती आहेत. मग वडाचीच निवड यामागेसुद्धा अतिशय येथे का केली असेल ? हा मनात डोकावणारा पुढचा प्रश्न. यामागेसुद्धा परिपूर्ण विचार आहे. वटवृक्ष हा अनेक वर्षे अस्तित्वात राहणारा वृक्ष ! त्यामुळे • बाराही महिने तो उपयोगी पडतो. शिवाय संपूर्ण भारतवर्षात वटवृक्ष मुबलक प्रमाणात उपलब्ध आहे. त्यामुळे कोणत्याही प्रांतातील स्त्रीला त्याचा सहज फायदा मिळणे शक्य आहे, हा त्यामागचा दुसरा अतिशय व्यवहारपूर्ण विचार !म्हणूनच वडाचे गुणधर्म आणि आपल्या गावातील त्याचे स्थान स्त्रीला माहीत व्हावे आणि या वृक्षाचा वेळी-अवेळी आरोग्यरक्षणासाठी उपयोग करता यावा हा उद्देश आयुर्वेदाने वटपौर्णिमेच्या परंपरेतून साध्य करून घेतला. कारण स्त्रीच्या आरोग्यरक्षणाने केवळ पतीच्या नव्हे, तर घरातल्या इतर लोकांच्याही आयुष्यवृद्धीस हातभार लागत असतो. म्हणूनच वटपौर्णिमा व्रत स्त्रियांनी आचरणात आणण्याचे महत्त्व ! वरवर पाहता, एकांगी वाटणारं हे व्रत अर्धांगीनेच का करायचं यामागचं हे शास्त्र आहे.
डॉक्टर किंवा वैद्य जेव्हा एखादे पथ्य, सल्ला देतो, त्या वेळी त्याचे परिपूर्ण आचरण करणारे खूपच थोडे लोक असतात. पण तीच गोष्ट धर्म, संस्कृती, परंपरा अशा ‘लेबल्समधून’ जेव्हा येते, त्या वेळेला मात्र आपण सगळेच तंतोतंत आचरण करतो. भारतीयांची ही मानसिकता आयुर्वेदाने केव्हाच ओळखली आणि लोकांच्या कल्याणार्थ धर्म, परंपरा, संस्कृती असे वेगवेगळे पेहराव घेऊन हा ‘वेद’ आमच्या आयुष्यात एकरूप होत गेला, या वटपौर्णिमेसारखाच !
डॉ . मयुरेश आगटे